Hormony płciowe, choć kojarzy się je przede wszystkim z rozwojem cech płciowych, odgrywają ogromną rolę w organizmie. Tyczy się to szczególnie testosteronu, który produkowany jest zarówno przez ciała mężczyzn, jak i kobiet. Jednak wysoki poziom tych związków nie zawsze idzie w parze z prawidłowymi reakcjami biologicznymi na nie. Duże znaczenie ma bowiem również wrażliwość receptorów androgenowych. W tym artykule poruszamy szerzej to zagadnienie, prezentując najważniejsze informacje, a także wskazując, co może być potencjalną przyczyną niższej reaktywności tych receptorów na hormony. Zachęcamy do lektury.
Czym są receptory androgenowe?
Zacznijmy od wyjaśnienia, czym w ogóle są receptory androgenowe. To rodzaj białek występujących w komórkach organizmu (np. mięśniach, kościach, mózgu czy narządach płciowych), których zadaniem jest odbieranie sygnałów od androgenów i przekazywanie ich dalej do materiału genetycznego. Należą one do rodziny receptorów jądrowych hormonów steroidowych i działają jako czynniki regulujące aktywność (w tym ekspresję, czyli wykorzystanie informacji zawartej w DNA) genów.
Receptory androgenowe zbudowane są z kilku tzw. domen:
-
N-końcowej (NTD), która aktywuje transkrypcję genów,
-
wiążącej DNA (DBD), umożliwiającej przyłączenie się do DNA,
-
zawiasowej, uczestniczącej w transporcie receptora do jądra komórkowego,
-
wiążącej ligand (LBD), czyli cząsteczki przyłączającej hormon (np. testosteron).
Jak zaś one działają? W dużym uproszczeniu mechanizm wygląda tak, że wybrany androgen przenika do komórki. W niej zaś wiąże się z receptorem androgenowym, a następnie wspólnie przemieszczają się do jądra komórkowego. Docierając do niego, przyłączają się do wybranych fragmentów DNA, co uruchamia lub hamuje działanie konkretnych genów. W ten sposób wpływają na szereg różnych procesów w organizmie, w tym np. na receptory adrenergiczne. Te z kolei są elementem autonomicznego układu nerwowego, który nie jest bezpośrednio powiązany z androgenami. Jednak przez receptory androgenowe testosteron czy dihydrotestosteron mogą pośrednio oddziaływać na r. adrenergiczne, a konkretniej ujmując na:
-
reakcję organizmu na stres i wysiłek,
-
działanie układu sercowo-naczyniowego,
-
metabolizm i gospodarkę energetyczną,
-
napięcie mięśni gładkich.
Jaka jest wrażliwość receptorów androgenowych?
Wiedząc już, czym one są, warto powiedzieć więcej o tym, czym jest wrażliwość receptorów androgenowych i co ją determinuje. Pod tym pojęciem rozumiemy siłę reagowania komórek organizmu na działanie androgenów (testosteronu i dihydrotestosteronu). Z tego powodu, jak wspomnieliśmy wyżej, sama obecność, nawet w dużych ilościach, „męskich” hormonów nie decyduje o reakcji ciała. Duże znaczenie ma zdolność komórek do „odbierania” tych związków.
Czynnikiem determinującym tę cechę jest przede wszystkim genetyka, w tym wspomniany wyżej gen AR. To on odpowiada za produkcję tych receptorów i może mieć różne warianty, mogące zmieniać ich strukturę, ale i różnicować zdolność do wiązania konkretnych androgenów. W kontekście sprawności przekazywania sygnału hormonalnego komórce i aktywowania genów wymienia się jeszcze sekwencję CAG w genie AR. Im ona dłuższa, tym mniejsza wrażliwość receptora na androgeny.
Warto zaznaczyć, że na wrażliwość receptorów androgenowych wpływa nie tylko ich budowa, ale i liczba. Im ich więcej w komórce, tym silniejsza bywa reakcja biologiczna organizmu. Duże znaczenie ma również obecność białek pomocniczych – koregulatorów transkrypcji genów, w tym koaktywatorów, które, w dużym skrócie, wzmacniają działanie receptorów oraz korepresorów – osłabiających ich wrażliwość.
Jakie są skutki różnej wrażliwości receptorów androgenowych?
Mniejsza lub większa wrażliwość może wpływać na szereg procesów zachodzących w organizmie na przestrzeni całego życia człowieka. Innymi słowy – różnice w „sile” reakcji receptorów androgenowych mogą przełożyć się np. na:
-
tempo rozwoju cech płciowych,
-
poziom owłosienia ciała,
-
budowę i siłę mięśni,
-
podatność na łysienie androgenowe,
-
ryzyko rozwoju niektórych chorób (w tym raka gruczołu krokowego).
Czym jest zespół niewrażliwości na androgeny?
W kontekście funkcjonowania tych receptorów mówi się o różnych dolegliwościach. Jednym z nich zaś jest zespół niewrażliwości na androgeny. To zaburzenie rozwoju płciowego, wynikające z mutacji w genie receptora androgenowego. Objawia się przez nieprawidłową reakcję na obecność androgenów, nawet jeśli organizm produkuje je w odpowiednich ilościach. Skutkuje to brakiem zdolności do rozwoju typowo męskich cech płciowych. Przyczyną zaś jest mutacja genu AR i, co do zasady, choroba tyczy się osób o kariotypie męskim (46,XY). Kobiety natomiast mogą być nosicielkami bez objawów klinicznych.
Wyróżnia się 3 główne postaci tego zespołu:
-
całkowita niewrażliwość na androgeny (mimo obecności męskich narządów płciowych, osoby rozwijają się fenotypowo jako kobiety),
-
częściowa niewrażliwość na androgeny (receptory są częściowo aktywne, co może prowadzić do niejednoznacznego rozwoju narządów płciowych lub łagodnych zaburzeń wykształcania cech męskich),
-
łagodna niewrażliwość na androgeny (zwykle objawia się obniżoną płodnością lub słabszym rozwojem cech męskich).
Czy można jakoś sprawdzić wrażliwość receptorów androgenowych?
Do określenia ich wykorzystuje się badania genetyczne, testujące gen AR. Diagnostyka ma za zadanie wykryć potencjalne mutacje zaburzające funkcjonowanie receptorów i zidentyfikować zmiany w strukturze genu. Oprócz tego w diagnozowaniu nieprawidłowości działania opisywanych receptorów stosuje się laboratoryjne badania hormonalne, analizę kariotypu, testy funkcjonalne w hodowlach komórkowych oraz ocenę klinicznych objawów zaburzeń androgenowych.